Potrójny układ b Persei (nie mylić z β Persei, czyli Algolem) składa się z trzech gwiazd ciągu głównego AB-C. Spektroskopowo widać tylko najjaśniejszą gwiazdę układu b Per A (typ widmowy ~A2V), a pozostałe gwiazdy (typ widmowy ~F) są najprawdopodobniej słabsze o ~3 mag. Gwiazdy AB tworzą ciasny układ podwójny o okresie ~1,5 dnia, w którym obserwuje się prawie sinusoidalne zmiany jasności o amplitudzie 0,06 mag, ponieważ składniki b Per AB tworzą układ podwójny elipsoidalnie zmienny. Natomiast gwiazda b Per C krąży z okresem ~704 dni dookoła środka masy wspólnego z układem b Per AB. I tak się przypadkowo złożyło, że dla obserwatora na Ziemi gwiazda C raz na ~704 dni zasłania lub jest przesłaniana przez system AB.

 

Zaćmienia wtórne (tranzyt AB na tle C)Zaćmienia główne (tranzyt C na tle AB)

Rys 1 0 FINALLE Piec zacm b Per 2013 2018 z numeracja

 

Rys.1. Krzywe blasku pięciu zaćmień w układzie b Persei AB-C, które zostały do tej pory zaobserwowane. Około 20 listopada 2018 r. rozpocznie się kolejne zaćmienie wtórne. Materiał źródłowy: LCG2 AAVSO, alert AAVSO nr 610 i info prywatne od prof. D.Collinsa.

 

Zmienność układu b Per jest znana od ponad stu lat, ale zaćmienia odkryto dopiero w lutym 2013 roku dzięki interferometrii optycznej. Od tego czasu zaobserwowano 5 zaćmień (patrz rys.1). Na krzywych blasku z ostatnich czterech zaćmień narysowano czerwoną ciągłą linią zmienność elipsoidalną układu AB. Wyjątkowo na krzywej blasku z zaćmienia w grudniu 2016 r. zielona przerywana linia prezentuje zmiany prędkości radialnej b Per A.

Można odróżnić zaćmienie główne od wtórnego. Podczas zaćmienia głównego gwiazda C zasłania ciasny układ podwójny AB z najjaśniejszą gwiazdą całego systemu, czyli b Per A - co może ujawnić się spadkiem jasności nawet o ~0,35 mag (np. zaćmienie w marcu 2016 r. - rys.1(iii)). W zaćmieniu wtórnym układ AB przesłania słabszy składnik C i obserwowana jasność spada o ~0,15 mag.

Wzajemne przesłanianie się trzech gwiazd w czasie zaćmienia b Per AB-C trwa około 2-3 dni i za każdym razem wygląda inaczej – co widać na rys.1. Do tej pory nie udało się uzyskać ciągłego pokrycia obserwacjami krzywej blasku, ponieważ zaćmienia są obserwowane tylko w Europie i we wschodniej części Ameryki Pn.

Kolejne zaćmienie w układzie b Persei rozpocznie się około 20 listopada 2018 r. Potrzebne są obserwacje fotometryczne tydzień przed i tydzień po zaćmieniu za pomocą aparatów cyfrowych lub zestawów z kamerami CCD / CMOS.Wymagane jest wykonanie najprostszej standaryzowanej fotometrii różnicowej b Persei ze zdjęć uzyskanych aparatem cyfrowym z wyseparowanymi pikselami w kolorze zielonym (TG) lub z monochromatycznej kamery CCD / CMOS ze standardowym filtrem astronomicznym Johnson-V. Aby wykonać fotometrię różnicową b Per na każdym zdjęciu skorygowanym o efekty instrumentalne należy:

  • zmierzyć jasność instrumentalną trzech gwiazd (gwiazda porównania HIP 20156, zmienna b Per, testowa np. HIP 20370),
  • obliczyć różnice jasności gwiazdy testowej i zmiennej względem gwiazdy porównania,
  • dodać jasność katalogową gwiazdy porównania (V = 5,456 mag) do obliczonych różnic.

Wyniki obserwacji (jasność b Per i gwiazdy testowej) należy zaraportować w bazie AAVSO. Astronomowie D.Collins, J.T.Zavala, J.Sanborn zamierzają opublikować w najbliższym czasie podsumowanie naszego stanu wiedzy o tym układzie, bazujące na zebranym w ostatnich latach materiale obserwacyjnym.

Obserwacje fotometryczne zaćmień jasnego (~4,6 mag w barwie V) układu b Persei są bardzo wdzięcznym projektem nawet dla początkujących miłośników astronomii, którzy posiadają podstawowy zestaw do fotografii. Wystarczy aparat cyfrowy (np. stara lustrzanka cyfrowa sprzed 10 lat), który zapisuje zdjęcia w formacie negatywu cyfrowego (RAW) z obiektywem o ogniskowej ≥50 mm, statyw z głowicą fotograficzną i wężyk spustowy. Zachęcam do rozpoczęcia przygody z fotometrią gwiazdową od fotometrii różnicowej zaćmienia b Persei około 20 listopada br. - to jest pomiar jasności tylko 3 gwiazd!

Więcej informacji o układzie b Persei AB-C można znaleźć w mini-monografiach opublikowanych w poprzedniej Proximie nr 31, jak również w najnowszej Uranii 5/2018. Ogólnie o fotometrii lustrzankowej (DSLR) i w szczególności o fotometrii b Persei można poczytać i praktycznie poćwiczyć na podstawie materiałów dostępnych na portalu Proxima pod odnośnikiem:
http://www.proxima.org.pl/index.php/item/84-materialy-do-fotometrii-lustrzankowej-dslr-w-jezyku-polskim

 

W ostatnich latach przyczyniłem się do opublikowania sporego zakresu materiału w języku polskim na temat fotometrii lustrzankowej. Postanowiłem to zebrać w jednym miejscu na portalu Proxima.

 

Zachęcam do lektury i wejścia w świat fotometrii DSLR, która nie wymaga wielkich nakładów finansowych. Może nawet odpowiedni sprzęt już jest w posiadaniu osoby zainteresowanej ? Wystarczy aparat cyfrowy (nawet stara lustrzanka cyfrowa np. sprzed 10 lat!), który zapisuje zdjęcia w formacie negatywu cyfrowego (RAW) z obiektywem o ogniskowej >= 50 mm, statyw z głowicą fotograficzną i  wężyk spustowy.

 

1. Polska wersja podręcznika AAVSO do fotometrii lustrzankowej (DSLR)

We wrześniu 2017 roku pod patronatem Proximy wspólnie z Ewą Stokłosą przetłumaczyłem na język polski najnowszą wersję 1.4 podręcznika AAVSO do fotometrii lustrzankowej (DSLR). Jest to prawdziwe kompendium wiedzy na temat tej techniki obserwacyjnej. Można pobrać z portalu AAVSO pod następującym odnośnikiem:

 

2. Artykuły o fotometrii lustrzankowej w Uranii

W Uranii nr 5/2017 znajduje się artykuł pt. „Fotometria lustrzankowa” o podstawach tej techniki obserwacyjnej:

Znacznie rozszerzoną wersje tego artykułu można znaleźć w pkt.3 niniejszej informacji.

W październikowej Uranii nr 5/2018 planowane jest opublikowanie artykułu pt. „Czas na potrójne listopadowe zaćmienie b Persei” - jak rozpocząć fotometrię lustrzankową na przykładzie obserwacji zaćmienia około 20 listopada 2018 r. w potrójnym systemie b Persei (jest to skrócona wersja artykułu z Proximy nr 31 omówionego w pkt. 4. niniejszej informacji):

 

3. Uzupełnienie podręcznika do fotometrii lustrzankowej

Na portalu Proxima dostępny jest PDF z 2017 r. pt. „Wprowadzenie do fotometrii lustrzankowej”:

Warto się z nim zapoznać, ponieważ w szczególności w rozdziale 4 zawiera streszczenie procedury opracowania negatywów cyfrowych do celów fotometrycznych za pomocą IRIS-a autorstwa Marka Blackforda, której wersja w języku angielskim dostępna jest w materiałach dodatkowych do fotometrii lustrzankowej AAVSO:

 

4. Fotometrię lustrzankową czas zacząć od obserwacji b Persei

Na początek przygody z fotometrią lustrzankową polecam fotometrię DSLR potrójnego układu zaćmieniowego b Persei (nie mylić z beta Persei) ze szczególnym uwzględnieniem obserwacji zaćmień. Proxima nr 31 (2/2018) zawiera szczegółowy artykuł na ten temat, wraz z rzeczywistym materiałem ćwiczebnym. Osoby zainteresowane mogą przećwiczyć procedurę przetwarzania zdjęć b Persei, korzystając z zestawu udostępnionego na portalu Proxima pod odnośnikiem:

Jest to archiwum („ZIP”) o wielkości ~100 MB zawierające 5 zdjęć nieba okolicy b Persei oraz 5 klatek kalibracyjnych z prądem ciemnym i 5 – z płaskim polem. Zdjęcia zostały wykonane podczas zaćmienia w lutym 2018 r. moją lustrzanką cyfrową Canon 400D w formacie negatywu cyfrowego (RAW).

W kolejnym kroku należy wykonać automatyczną fotometrię aperturową b Persei (za pomocą darmowego programu IRIS) i uzyskać standaryzowaną fotometrię w barwie „lustrzankowej” TG za pomocą arkusza kalkulacyjnego (arkusz w formacie Excela, ale używany/testowany w Libre Office Calc). Wspomniany arkusz kalkulacyjny przygotowuje dane do raportowania do AAVSO i polskiej bazy obserwacji gwiazd zmiennych.

Wyżej wymieniony arkusz kalkulacyjny do opracowania wyników automatycznej fotometrii za pomocą Irisa jest dostępny pod odnośnikiem:

 

5. Proxima jako źródło materiałów o fotometrii lustrzankowej

Proxima od zawsze wspierała obserwacje fotometryczne ciał niebieskich wykonane technikami cyfrowymi. W szczególności pojawiały się na jej łamach publikacje na temat fotometrii lustrzankowej mojego autorstwa – zarówno z wynikami obserwacji DSLR, jak i zachęcające do ich wykonywania:

  • Proxima nr 11 – obserwacje zaćmienia AZ Cas,
  • Proxima nr 12 – obserwacje komety C/2011 L4 (PanSTARRS),
  • Proxima nr 13 – obserwacje wybuchu wzorcowego układu kataklizmicznego SS Cygni,
  • Proxima nr 17 – kampania obserwacyjna latem 2014 r. zaćmienia EE Cephei,
  • Proxima nr 19 – obserwacje zaćmienia alfa Comae Berenices,
  • Proxima nr 21 – obserwacje zaćmień potrójnego układu b Persei w lutym 2013 i styczniu 2015 r.
  • Proxima nr 29 – obserwacje Rubinowej Gwiazdy (CE Tauri),
  • Proxima nr 31 – obserwacje wszystkich dotychczasowych zaćmień potrójnego układu b Persei,

 

6. Materiały o fotometrii lustrzankowej na polskich forach astronomicznych

Obserwacje zaćmienia w listopadzie 2011 r. w układzie dzeta Aurigae

Obserwacje w październiku-listopadzie 2012 r. eta Geminorum (pulsujący półregularnie czerwony olbrzym w zaćmieniu):

Obserwacje zaćmień b Persei od 2013 roku:

Obserwacje zaćmienia w 2012-2013 r. w układzie podwójnym AZ Cassiopeiae:

Kampania obserwacyjna latem 2014 r. zaćmienia EE Cephei (kameleona wśród układów zaćmieniowych):

Obserwacje „chybionego” zaćmienia alfa Comae Berenices w styczniu 2015 r.

Obserwacje Rubinowej Gwiazdy (CE Tau):

Obserwacje wybuchu nowej karłowatej V392 Persei w 2018 roku:

 

7. Prezentacje o fotometrii lustrzankowej

Prezentacja PTMA Szczecin w 2014 r.:

Seminarium „Gwiazdy zmienne” w Malborku w 2015 r. - prezentacja pt. „Wykorzystanie cyfrowych aparatów fotograficznych do fotometrii gwiazd zmiennych”:

 

Życzę miłej lektury i pogodnego nieba.

Ryszard Biernikowicz (BRIA).

 

 

DSLRZakończone zostały prace nad polską wersją kolejnego podręcznika AAVSO - "The AAVSO DSLR Observing Manual". Można go pobrać z załącznika na dole artykułu lub ze strony AAVSO: https://www.aavso.org/dslr-observing-manual#translations

Ogromne podziękowania należą się osobom, które poświęciły własny czas i bezinteresownie podjęły się zadania przetłumaczenia podręcznika na język polski: Ryszardowi Biernikowiczowi i Ewie Stokłosie.

Tym samym zrealizowaliśmy postawione sobie w ubiegłym roku zadanie stworzenia aktualnych polskich wersji wydanych przez AAVSO podręczników do obserwacji wizualnych, CCD oraz DSLR.

kalkulatory

baner GCVSbaza ptma baner pod

Warto przeczytać

"Historia obserwacji gwiazd zmiennych"
Biuletyn nr 26 (4/2016)

"Obserwacje pochodni fotosferycznych
w świetle białym – morfologia
oraz pomiar nasilenia"
Biuletyn nr 22 (4/2015)

"Klasyfikacja grup plam słonecznych
wg McIntosha"
Biuletyn nr 21 (3/2015)

"Grupy, plamy, cienie i półcienie"
Biuletyn nr 20 (2/2015)

"Podstawowe indeksy aktywności słonecznej. Liczba Wolfa (R) oraz Classification Values (CV)"
Biuletyn nr 19 (1/2015)

"Utrata masy – jej wpływ na ewolucję i los bardzo masywnych gwiazd"
Biuletyn nr 18,19,20 (4/2014-2/2015)

"Amatorska próba stworzenia modelu wybuchów supernowych na podstawie własnych obserwacji astronomicznych"
Biuletyn nr 12 (2/2013)

"Klasyfikacja i nazewnictwo protuberancji"
Biuletyn nr 11 (1/2013)

"Amatorska fotometria CCD w praktyce
+ egzoplanety metodą tranzytową"
Biuletyn nr 8 (2/2012)

"O długości ekspozycji i ilości zdjęć 
w astrofotografii słów kilka"
Biuletyn nr 7 (1/2012)

"Krótki przepis na rozpoczęcie znajomości
z amatorską fotometrią gwiazd zmiennych"
Biuletyn nr 7 (1/2012)

"Jak zabrać się za fotometrię CCD
gwiazd zmiennych"
Biuletyn nr 6 (4/2011)

"Wyznaczanie współrzędnych heliograficznych plam słonecznych"
Biuletyn nr 4 (2/2011)